Зошто сè поскапува, а земјоделските производи поевтинуваат во Македонија?
Наизглед, ова нема логика. Во продавница цените само растат — од леб и млеко до струја и гориво. А во исто време, на нива и во лозје, откупната цена на она што го произведува земјоделецот паѓа. Ајварка по 20 денари, грозје по околу 20, лубеница по 10, а откупот на млекото намален. Како е можно потрошувачот да плаќа сè повеќе, а производителот да добива сè помалку?
Овој прашалник не е само чувство — тоа е реалност со која денес се соочуваат илјадници македонски семејни фарми. И одговорот не е во една причина, туку во цел синџир од фактори што ја притискаат откупната цена надолу, додека онаа на рафтот ја туркаат нагоре.
Реалноста на терен: колку добива производителот
Овие бројки зборуваат сами за себе. Официјалните откупни цени за винското грозје во 2026 година беа утврдени на 21,8 денари за вранец и 20 денари за смедеревка — цени што, според министерството, се темелат на реалните трошоци и законско зголемување, но кои лозарските здруженија ги оценија како недоволни да ги покријат трошоците за производство.
Слична е сликата и кај млекото. Млекопроизводителите од Пелагонија алармираа дека некои млекарници ја намалија откупната цена на суровото млеко, која се движи меѓу 24 и 29 денари за литар — до осум денари помалку споредено со претходната година, при што дел од субвенциите и премиите доцнат. За многу фарми, тоа е разликата меѓу опстанок и затворање.
Најдрастичен е примерот со пченицата. По жетвата во 2026 година, откупната цена во Пелагонија падна на околу 9,5 до 10 денари за килограм, додека пред жетвата земјоделците бараа меѓу 15 и 18 денари и укажуваа дека реалната производна цена е околу 19 денари. Разликата е толку голема што здруженијата побараа доплата од пет денари по килограм од Интервентниот фонд, оценувајќи дека лебното жито се откупило по цени што не ги покриваат ни трошоците — додека, како што велат, прекупувачите профитираа.
Истата слика важи и за производите што се продаваат на парче. Пченката шеќерец, на пример, се откупува по околу 8 денари за парче — а по вложениот труд, вода, семе и берба, на производителот му останува занемарлива заработка, додека истиот тој клас на тезга или во супермаркет чини многукратно повеќе.
Парадоксот: зошто откупот паѓа, а рафтот — не
Клучот на приказната е во разликата помеѓу двете цени: онаа што ја добива земјоделецот (откупна) и онаа што ја плаќа потрошувачот (малопродажна). Кога таа разлика се шири — а токму тоа се случува — значи дека вредноста „истекува” некаде помеѓу нивата и рафтот. Земјоделецот произведува сè поскапо, потрошувачот купува сè поскапо, а сепак ниту едниот ниту другиот не се на добивка. Прашањето е: каде оди разликата?
Од што би можело да произлегува ова? Анализа
1. Ножицата на цените. Трошоците за производство — гориво, ѓубрива, семе, енергија, добиточна храна и работна сила — постојано растат. Кога откупната цена стагнира или паѓа додека влезните трошоци скокаат, маржата на земјоделецот се стеснува, а често станува и негативна. Тоа е класична „ножица” што најмногу ги сече малите производители.
2. Синџирот на посредници и пазарната моќ. Помеѓу нивата и рафтот стојат откупувачи, преработувачи, дистрибутери и трговски синџири. Кога откупот е во рацете на мал број големи играчи (млекарници, винарии, откупувачи), тие ја диктираат ниската откупна цена. Од другата страна, неколку големи трговци ја држат малопродажната. Земјоделецот, како најслаба алка, ја прима најниската цена и најголемиот ризик.
3. Неорганизираност и слаба преговарачка моќ. Расцепкани мали фарми, малку функционални задруги и организации на производители значат дека секој продава сам, без договор однапред и без гарантирана цена. Показател за нерамнотежата е и попустот што откупувачите го бараат за да платат веднаш — притисок што организиран сектор не би го дозволил.
4. Расипливост, вишок и недостиг на складишта. Лубеницата, грозјето и пиперката се расипуваат брзо. Без ладилници, откупни центри и преработувачки капацитети, производителот мора да продаде веднаш — по која било цена. Во сезона на вишок (глут на пазарот), понудата ја надминува побарувачката и цената нурнува надолу.
5. Увоз и задоцнети субвенции. Поевтиниот увоз — понекогаш субвенциониран во земјата-извозник, или во форма на млеко во прав — ја руши домашната откупна цена, додека трговците сепак ги држат малопродажните високи. Кога, пак, субвенциите и премиите доцнат, фармерот останува без ликвидност и е принуден да прифати секаква понудена цена. Токму затоа кај пченицата земјоделците бараат привремено ограничување на увозот за време на жетвата — прво да се откупи домашното зрно, па дури потоа да се дозволи увоз.
6. Растечки трошоци на трговијата. Малопродажната цена не зависи само од откупот. Врз неа влијаат енергијата, логистиката, платите, ДДВ и трговските маржи. Затоа рафтовската цена може да расте дури и кога суровината поевтинува — трошоците „се натрупуваат” по целиот синџир, но не се враќаат назад до производителот.
Кој ја зема разликата?
Пример што кажува сè
Кога земјоделецот добива 20 денари за килограм, а на рафт истиот или преработениот производ чини неколку пати повеќе, таа разлика — таканаречената „маркетинг маржа” — се распределува низ синџирот: транспорт, преработка, пакување, дистрибуција, маржи на трговците. Проблемот настанува кога тој дел расте, а делот што му останува на производителот се смалува. Тогаш добиваме токму парадокс: скапо за потрошувачот, ниско за фармерот.
Што би можело да ја промени сликата
- Организации на производители и задруги — за колективно преговарање и посилна позиција пред откупувачите.
- Договорно производство со гарантирани цени однапред, за да знае фармерот по колку ќе продаде уште пред да засее.
- Инвестиции во ладилници, откупни центри и преработка — за да не се продава сè веднаш и по секаква цена.
- Кратки синџири и директна продажба — од фарма до потрошувач, преку пазари, кутии со производи и онлајн продажба, каде маржата останува кај производителот.
- Државни интервентни мерки и транспарентност — интервентен откуп на вишоци, плаќање по квалитет (на пр. по шеќерни единици кај грозјето) и навремена исплата на субвенции.
Заклучок
Парадоксот „сè поскапува, а земјоделските производи поевтинуваат” не е случајност, туку последица на структурни слабости: ножица меѓу трошоци и приходи, синџир во кој вредноста истекува кон посредниците, и производители што преговараат разединети. Додека фармерот стои сам на крајот од синџирот, тој ќе ја носи најголемата штета и во добра и во лоша година. Излезот не е во една мерка, туку во организираност, преработка, пократки синџири и предвидлива државна политика. Инаку, најскапата цена ќе ја плати токму тој што произведува — македонскиот земјоделец.
Често поставувани прашања
Зошто откупната цена е толку пониска од цената во продавница?+−
Дали ниската откупна цена значи и поевтино во продавница?+−
Што најмногу би им помогнало на производителите?+−
