Од нива до рафт: кој колку заработува од литар млеко и од една векна леб?
Фармерот добива 24 денари за литар млеко — а на рафт истото млеко чини 80. Земјоделецот зема 9 денари за килограм пченица — а една векна бел леб од 450 грама се продава за 46. Лозарот добива околу 20 денари за килограм грозје — а едно шише вино се продава од неколку стотини до над 2.000 денари. Каде исчезнува разликата и кој навистина заработува на патот од нивата до продавницата? Еве детална, чекор-по-чекор пресметка.
Многумина мислат дека кога поскапува лебот или млекото, „добива земјоделецот”. Реалноста е спротивна. Токму производителот е на дното на синџирот — го носи најголемиот ризик и најголемиот трошок, а добива најмал дел од крајната цена. Ајде да го разложиме тоа со бројки.
Патот на млекото: од 24 до 80 денари
Литар свежо млеко на рафт во супермаркет чини околу 80 денари (за трајното и поевтините марки е нешто пониско). Тие 80 денари, меѓутоа, не одат кај еден — тие се делат меѓу неколку карики во синџирот:
| Карика во синџирот | Добива (ден/литар) | Удел |
|---|---|---|
| Земјоделец (сурово млеко) | 24 | 30% |
| Млекарница (преработка + пакување) | ~30 | 37% |
| Трговец (малопродажба) | ~22 | 28% |
| Држава (ДДВ ~5%) | ~4 | 5% |
| Вкупно (рафт) | 80 | 100% |
На прв поглед, 24 денари за фармерот не изгледа лошо — речиси една третина од крајната цена. Но тука е клучната замка: тие 24 денари се приход, а не заработка. Од нив, фармерот плаќа добиточна храна, енергија, ветеринар, лекови и работна сила. При млечност од само 2.800 до 3.000 литри по крава годишно (наспроти 7.000–8.000 во ЕУ), трошокот по литар често е близу или дури над таа цена.
Резултат: чистата заработка на млекопроизводителот по литар е минимална, а кај многу фарми — негативна. Млекарницата и трговецот, наспроти тоа, задржуваат маржа над своите трошоци. Затоа кога млекарниците ја намалуваат откупната цена за два-три денари, за фармерот тоа значи разлика меѓу опстанок и затворање.
Патот на лебот: од 9 денари пченица до векна од 46
Кај лебот приказната е уште поостра, затоа што помеѓу зрното и векната стојат повеќе чекори — мелница, пекара и трговец. Прво да видиме колку пченица воопшто има во една векна.
Колку пченица „содржи” една векна од 450 грама?
Од еден килограм пченица се добива околу 0,75 килограми бело брашно. За векна од 450 грама печен леб потребни се приближно 330 грама брашно, што значи околу 0,44 килограми пченица по векна. Помножено со откупната цена од 9 денари за килограм, зрното во една векна вреди — само околу 4 денари.
| Карика во синџирот | Добива (ден/векна) | Удел |
|---|---|---|
| Земјоделец (пченица во векната, ~0,44 кг) | ~4 | 9% |
| Мелница (брашно) | ~5 | 11% |
| Пекара (печење, квасец, енергија, труд) | ~22 | 48% |
| Трговец (малопродажба, дистрибуција) | ~13 | 28% |
| Држава (ДДВ ~5%) | ~2 | 4% |
| Вкупно (рафт) | 46 | 100% |
Значи, од векна што чини 46 денари, на земјоделецот што ја произвел пченицата му припаѓаат само околу 4 денари — помалку од една десетина. И повторно, тие 4 денари се приход, не добивка. Кога се знае дека проценетата реална производна цена на пченицата е околу 19 денари за килограм, излегува дека делот што влегол во таа векна не му го покрива ни трошокот на производителот.
Не случајно земјоделските здруженија тврдат дека при откупна цена на пченицата од 9 до 11 денари, реалната цена на лебот би требало да биде околу 20 денари — а не 40 или повеќе. Разликата не завршува на нивата.
Патот на грозјето: од ~20 денари килограм до шише вино
Кај грозјето и виното синџирот е можеби најилустративен. Официјалните откупни цени за 2026 година се 21,8 денари за килограм за вранец и 20 денари за килограм за смедеревка — цени што лозарските здруженија ги оценија како недоволни да ги покријат производствените трошоци.
За едно шише вино од 0,75 литри е потребен приближно еден килограм грозје. Тоа значи дека грозјето во едно шише вреди — само околу 20 денари. А колку чини истото тоа шише понатаму? Дел од виното винариите го продаваат како наливно (за извоз) по ниска цена, но флашираното вино на рафт е сосема друга приказна.
| Карика во синџирот | Добива (ден/шише 0,75L) | Удел |
|---|---|---|
| Лозар (грозје, ~1 кг) | ~20 | 8% |
| Винарија (винификација, чување, шише + етикета) | ~130 | 52% |
| Трговец (малопродажба) | ~62 | 25% |
| Држава (ДДВ 18%) | ~38 | 15% |
| Вкупно (основно шише на рафт) | ~250 | 100% |
Пресметката погоре е за поевтино, основно шише од околу 250 денари. Но кај поскапите вина сликата е уште поизразена: шише вранец на рафт често чини од 600 до над 2.000 денари — на пример, реални цени од околу 630 денари за стандарден вранец, па дури 1.650 и 2.190 денари за премиум етикети.
Клучно: без разлика дали шишето чини 250 или 2.190 денари, лозарот и во двата случаја добил речиси иста сума — само околу 20 денари за грозјето. Колку поскапо е виното, толку помал е делот на оној што го одгледал грозјето — кај премиум вината, тој удел паѓа под 1–2%.
Споредба: каде исчезнува вредноста
Кога ќе ги ставиме двете сметки една до друга, сликата станува јасна:
- Кај млекото, земјоделецот добива околу 30% од рафтовската цена — но по одбивање на трошоците, речиси ништо не му останува.
- Кај лебот, земјоделецот добива само околу 9% од крајната цена — и тоа не го покрива трошокот на производство.
- Кај виното, лозарот добива околу 8% од цената на основно шише — а кај скапите вина, неговиот удел паѓа под 2%.
Разликата меѓу двата производа не е случајна: колку повеќе преработка има меѓу нивата и рафтот (мелење, печење, пакување), толку помал е делот што му останува на примарниот производител. Најголемиот дел од вредноста го земаат тие што ја преработуваат и ја продаваат стоката — а не тие што ја произведуваат.
Зошто фармерот секогаш останува последен
Одговорот е во структурата на пазарот. Земјоделецот продава суровина што брзо се расипува или мора веднаш да се предаде, најчесто на мал број откупувачи (млекарници, мелници, откупувачи) што ја диктираат цената. Од другата страна, преработувачите и трговците имаат капитал, складишта, брендови и преговарачка моќ. Земјоделецот нема ниту едно од тоа — па ја прима цената што ќе му ја понудат, без можност да преговара.
Дополнително, неговите трошоци (гориво, ѓубрива, семе, енергија, добиточна храна) растат заедно со сите други, но за разлика од преработувачот и трговецот, тој не може тоа да го „пренесе” понатаму преку повисока цена. Кога маржата се стеснува, единствен што нема каде да ја префрли загубата е — производителот.
Методологија на пресметката
Прикажаните износи се ориентациона, груба пресметка заснована на реални крајни цени (млеко ~80 ден/литар, векна леб 450 г ~46 ден) и на стандардни коефициенти на преработка (1 кг пченица ≈ 0,75 кг бело брашно; ~330 г брашно по векна од 450 г; повластена стапка на ДДВ од 5% за основни прехранбени производи). Уделите по карика се проценки за илустрација на распределбата на вредноста и може да варираат по регион, преработувач, трговец и квалитет на производот.
Заклучок
Кога следниот пат ќе слушнете дека поскапел лебот или млекото, знајте — тоа најчесто не значи дека повеќе заработил земјоделецот. Од литар млеко од 80 денари, нему по трошоците му остануваат крошки; од векна од 46 денари, само околу 4 денари му припаѓаат на оној што ја произвел пченицата. Вредноста се создава на нивата, но се задржува подоцна — во преработката и трговијата. Додека тоа не се промени преку организираност, договорни цени, сопствена преработка и пократки синџири, најскапата цена ќе ја плаќа токму оној што нè храни.
